ПОПУЛЯРЛЫГЫН ЮГАЛТКАН МУЛЛА: МӘРҖАНИ ШӘКЕРТЕ КАЗАНДА ЯҢАЧА МӘДРӘСӘНЕ НИЧЕК ОЕШТЫРГАН
ИМАМ ҺӘМ ХӘЙРИЯЧЕ ГАБДУЛЛА АПАНАЙ
1 НЧЕ БҮЛЕК
Күптән түгел «Реальное время» басмасында татар сәүдәгәре һәм хәйриячесе турында очерк басылып чыккан иде. Шунысы игътибарга лаек: XIX гасыр белән XX гасыр башында Казанда шундый ук исем-фамилия йөрткән, танылганрак имам, сәясәтче һәм хәйрияче дә яшәгән. Тарихчы Радик Салихов интернет-газетабыздагы авторлык язмасында Шиһабетдин Мәрҗанинең Апанаевлар гаиләсе белән бәйләнешләре, хәзрәт Габдулланың мәгърифәтчелек эшчәнлеге, шулай ук аның хәйриячелек һәм сәяси эшләре турында яза.
БӨЕК МӘРҖАНИ ЯЗМАЛАРЫНДА ТЕРКӘЛГӘН МӘШҺҮР НӘСЕЛ
Габдулла Апанаев күренекле җәмәгать, сәясәт һәм дин эшлеклесе, сәләтле публицист һәм яңалыкка омтылган педагог булган. Ул гомере буе Ватанының һәм халкының ирекле булуын хыялланган, әмма бу хыялның тормышка ашуын күрә алмаган.
Габдулла 1862 елның 15 мартында иске стиль буенча Вятка губернасының Малмыж өязендәге Сосна авылында сәүдә белән шөгыльләнгән икенче гильдия сәүдәгәрләре гаиләсендә туган (хәзерге Татарстанның Балтач районы). Аның әтисе, Габделкәрим Исхак улы Апанаев (1840–1892), Казанның Беренче җәмигъ мәчете мәхәлләсендәге Захарьев урамында (хәзерге Каюм Насыйри урамы) яшәгән. Аның шәһәрдә күпсанлы күчемсез милке, үз сабын заводы һәм күпләп сату кибетләре челтәре булган. Шуны да әйтеп үтәргә кирәк: күп буынлы сәүдәгәрләр нәселенең бу тармагы татар дөньясына күп кенә алдынгы карашлы һәм уңышлы эшмәкәрләр биргән.
Мәсәлән, имамның бабасының бабасы — беренче гильдия сәүдәгәре һәм сәнәгатьче Йосыф Исмәгыйль улы Апанаев (1770–1840) — 1806–1809 елларда басмаханә тоткан һәм анда татар телендә меңләгән данә дини һәм уку-укыту китаплары бастырган. Аның улы, ә Габдулла Апанаевның ерак туганы Салих Йосыф улы Апанаев исә үзенең эшчәнлеге белән Шиһабетдин Мәрҗанинең мәшһүр «Мөстәфадел-әхбар...» китабында аерым язмага лаек булган.
Мәшһүр галим Салих хаҗиның математика, география һәм тарих өлкәсендәге белемнәре турында Мәрҗани болай дип яза:
«Фабрика мәхәлләсендәге таш мәчетне (Әҗем мәчете, — Р. С. искәрмәсе) төзегәндә, кыйбла юнәлешен билгеләү өчен кешеләр иң элек бу кешенең киңәшләренә һәм исәп-хисапларына таянганнар. Аның Ай һәм Кояш хәрәкәтләре турында тирән белеме булган, ул ай календаре буенча теләсә кайсы айның исемен һәм көнен бер сәгатьлек төгәллек белән билгели алган (ай календаре буенча, — Р. С. искәрмәсе)...»
Мондый традицияләре булган гаиләнең балаларына иң яхшы белем бирергә омтылуы бер дә гаҗәп түгел.
1870 елда яшь Габдулла шәһәрнең иң яхшы дини уку йортларының берсе булган «Мәрҗания» мәдрәсәсендә укый башлый. Ул дини белем бирүдә гадәти булмаган алымнар кулланган, шул ук вакытта уку программасына математика, астрономия, география һәм тарих кебек дөньяви фәннәрне дә керткән мәшһүр мөдәррис һәм татар тарих фәненә нигез салучы галимнән белем алу бәхетенә ирешә.
Ирекле фикерләү рухы хөкем сөргән мәдрәсә шәкертләрнең җәмгыять тормышындагы мәсьәләләр белән кызыксынуларын да уяткан, аларның дөньяга карашларын киңәйткән. Шуңа күрә аларның белеме дини темалар белән генә чикләнмәгән. Чыннан да, соңрак «Мәрҗания» мәдрәсәсендә укыган күп кенә шәкертләр яңарыш хәрәкәтенең күренекле вәкилләренә һәм үз заманының алдынгы фикерле кешеләренә әверелгәннәр.
Габдулла Апанаев үзенең гаять зур сәләте белән хәзрәт Шиһабетдиннең иң яраткан шәкертләренең берсе булган. Остаз белән шәкерт арасындагы мөнәсәбәтләр аеруча җылы һәм ышанычлы булган. Мәрҗанинең вафатына аз вакыт кала Габдулла Апанаевның үз кызы Бибихаувага (1871–1945) өйләнүен хуплавы моны ачык күрсәтә.
МӨДӘРРИС-ДЕМОКРАТ
1890 елның 15 декабрендә Габдулла Апанаев Оренбургтагы Диния нәзарәтендә имтихан тапшыра һәм Сенной базары янындагы Юныс мәчетенә икенче мулла итеп билгеләнә. Биредә ул 1871 елдан бирле мәхәлләне өзлексез җитәкләгән баш мөгаллим Хөсәен Мозаффаровка дини хезмәт эшләрендә ярдәм итә башлый.
Хөсәен хәзрәт фикерләү рәвеше белән Г. Апанаевка беркадәр охшаш була. Ул да Ш. Мәрҗани шәкерте булган һәм схоластик фикерләүгә, торгынлыкка бирелмәгән, сәламәт фикер йөртүче галим буларак танылган. Ул хәтта үз гаиләсендә дә, гадәттә, килешмәү тудыра торган карашларга сабырлык белән караган. Хатыны Мәхруй Мозаффария танылган шагыйрә, педагог һәм публицист булган, кызы Мәхмүдә дә шигырьләр язган, ә улы Мансур соңрак, совет чорында, күренекле татар композиторы булып танылган.
Кызганычка каршы, Х. Мозаффаров көтелмәгән күңелсез хәлгә юлыга: ялгышлык беләнме, белмәгәнлектәнме, балигъ булмаган кызга никах укый. Бу гамәл Җинаять кодексының тиешле маддәсенә туры килә. 1893 елның 19 маенда Казан суд палатасы Хөсәен хәзрәтне вазифасыннан азат итү, бер айга төрмәгә хөкем итү һәм киләчәктә элекке вазифасына кире кайту хокукыннан мәхрүм итү турында карар чыгара.
Шулай итеп, Габдулла Апанаев көтмәгәндә Юныс мәчете мәхәлләсенең бердәнбер имам-хатибына һәм барлык вәкаләтләргә ия булган дини җитәкчесенә әверелә.
Бу мөмкинлектән файдаланып, Габдулла хәзрәт шунда ук мәхәллә мәдрәсәсен реформалаштыруга керешә. Ул аны яңа укыту алымнары, төрле уку программалары, дини һәм дөньяви фәннәрне үзара бәйләп укыту нигезендә заманча белем бирү учреждениесенә әйләндерергә карар кыла. Максатына ирешү өчен ул вафат булган әтисеннән калган мирасның зур өлешен сарыф итүдән дә тартынмый. Мәдрәсәгә үзенең Евангелистлар урамындагы (хәзерге Татарстан урамы) йортын бирә, сыйныф бүлмәләрен махсус җиһазлар, уку әсбаплары, китаплар һәм башка кирәк-яраклар белән тәэмин итә.
Казан масштаблары белән караганда, Г. Апанаев мәдрәсәсе зур булмаса да, анда нибары 50 шәкерт укыса да, аның турында хәбәрләр губерна чикләреннән еракларга тарала. Ул XIX гасыр ахырында Казанда яңача укыту алымнарын кулланган беренче мәдрәсәләрнең берсе була. Бу җәһәттән ул Юныс ятимханәсе мәктәбенә һәм Галимҗан Барудиның «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенә тиңләшә.
Мөдәррис Апанаевның йомшак һәм игътибарлы мөнәсәбәте, күренекле педагогик сәләте елдан-ел күбрәк яшьләрне җәлеп итә. Алар сыйфатлы белем алу белән генә чикләнмичә, үз фикерләрен һәм карашларын ирекле рәвештә белдерә алырлык иҗади мохиттә укырга да омтылалар.
Кайчак гаҗәеп хәлләр дә була. Мәсәлән, яңа ачылган Апанаев мәдрәсәсенә тарихи һәм абруйлы Икенче җәмигъ мәчете карамагындагы «Галия» һәм «Касыймия» мәдрәсәләрендә гарәп теле укыткан танылган мөгаллим Әхмәдһади Максуди күчә. Ул татар телендәге беренче яңача дәреслекләрнең авторы һәм атаклы татар газетасы «Йолдыз»ның мөхәррире була. Максуди югары хезмәт хакы түләнә торган вазифасын гына калдырып китми, үзе белән иң сәләтле шәкертләрен дә алып килә. Алар арасында яшь язучы Гаяз Исхакый да була. Шул ук чорда биредә танылган татар шагыйре Н. Дума́ви да белем ала. Соңрак ул мәдрәсәдә үткәргән еллары турында бик җылы истәлекләр калдыра.
ЯҢАЛЫККА ОМТЫЛУЧЫ ХӘЙРИЯЧЕ
Әлбәттә, Габдулла Апанаевның эшчәнлеге губерна идарәсе игътибарыннан читтә кала алмаган. Казан мөселманнары арасында яшерен җанлану сизелә башлагач, хакимият вәкилләре мөселман җәмәгатьчелеге җитәкчеләрен игътибар белән күзәтә башлый. Гадәттә, яңалыкларны авыр кабул иткән җирле бюрократия җәмәгать эшләрендә катнашучы кайбер муллаларның яңача карашларын һәм шуңа күрә шикле дип саналган эшчәнлекләрен ризасызлык белән кабул итә. Акрынлап «ышанычсыз» кешеләрнең йогынтысын чикләү өчен төрле «профилактик чаралар» куллана башлыйлар. Әмма аларның һәрбер гаеп эзләү омтылышы ахыр чиктә Г. Апанаевның мөселманнар арасында абруе үсүгә генә китерә. Хәзер күпләр аны җитди һәм җәмәгать эшләре өлкәсендә зур мөмкинлекләргә ия булган күренекле шәхес итеп күрә башлый.
Бу юнәлештә Г. Апанаев өчен беренче уңышлы сынау Казан мөселманнарының Хәйрия җәмгыятен җитәкләү була. Ул татарларның иң зур иҗтимагый оешмаларының берсе булган, 1898 елда Казан сәүдәгәрләре тарафыннан оештырылган, дәүләт теркәвен узган һәм шактый зур акча капиталына ия булган. 1902–1906 елларда Г. Апанаев җәмгыять идарәсе рәисе булып эшләгәндә, аның эшчәнлегенә җитди үзгәрешләр кертә. Аның җитәкчелегендә үткәрелгән хәйрия кичәләрендә, театр тамашаларында, күңел ачу сәфәрләрендә һәм милли бәйрәмнәрдә иганәләр җыела башлый. Нәтиҗәдә, хәйрия эшләренә җәмгыятьнең киң катламнары җәлеп ителә.
Бу өлкәдә дә Габдулла мулла үзен кыю реформатор итеп күрсәтә. Ул Казан мөселманнарының зәкят акчаларын җәмгыять файдасына тотуга ирешә. Мәсәлән, киң таралган караш буенча, иске фикерле фәкыйһләрнең хезмәтләренә таянып, зәкятне бары тик аерым кешеләргә генә бирергә кирәк, аны нинди дә булса җәмгыятькә яки бөтен мәхәлләгә бирү һич тә дөрес түгел дип саналган. Консерватив карашлы кешеләр белән күңелсез бәхәсләргә кермичә, Г. Апанаев үзенең хаклы булуына бай һәм абруйлы сәүдәгәрләрне ышандыра.
Нәтиҗәдә, җәмгыять керемнәрендә зәкят акчалары беренче урынга чыга, хәтта әгъзалык кертемнәрен дә узып китә. Боларның барысы да Мөселманнарның хәйрия җәмгыятенә 1904 елда инде эшләп килгән картлар һәм мохтаҗлар йортына, шулай ук диспансерга өстәп, һөнәри белем бирү сыйныфлары булган 80 урынлык балалар йорты ачарга мөмкинлек бирә.
Габдулла хәзрәтнең хезмәте тиешенчә бәяләнә. Идарәнең бер утырышында аны җәмгыятьнең шәрәфле әгъзасы итеп сайлыйлар.
БАЙЛАР ҺӘМ КАПИТАЛИСТЛАР МӘНФӘГАТЬЛӘРЕН ЯКЛАГАН ЛИБЕРАЛЬ МУЛЛА
Г. Апанаев өчен чын-чынлап уңышлы чор Беренче рус революциясе елларында башлана. Нәкъ шул вакытта империя халыкларының милли хәрәкәте җитәкчесе буларак, аның осталыгы, сәяси сәләте һәм публицистик таланты тулысынча ачыла. Аны беренче мөселман партиясе — «Иттифак әл-мөслимин» («Мөселманнар берлеге») оештыручыларының берсе дип санау нигезле.
Г. Апанаев ялкынлы чыгыш ясаучы, дәртле һәм көчле холыклы шәхес булса да, шул ук вакытта ул сабыр фикер йөртә, катлаулы сәяси мәсьәләләрне аңлый белә. Ул Россиядәге һәм чит илләрдәге сәяси партияләрнең һәм хәрәкәтләрнең тарихын, үзенчәлекләрен зур кызыксыну белән өйрәнә. Әлбәттә, ул С. Алкин, С. Максуди, Й. Акчура, Г. Баруди һәм А. Топчибашев белән бергә «Мөселманнар берлеге»нең программ документларын эшләүдә турыдан-туры катнаша. Габдулла хәзрәт әлеге оешманың өч съездын да әзерли һәм үткәрә, берничә тапкыр аның Үзәк комитетына һәм Казан бүлегенә сайлана.
Ләкин аның иң зур сәяси өстенлеге оештыру сәләте генә түгел, ә тиңдәшсез дипломатик осталыгы һәм иң катлаулы хәлләрдә дә уртак фикергә килә белүе була.
Г. Апанаевның ул чордагы җәмгыять төзелешенә карашы һәм сәяси фикерләре әлегә кадәр тулысынча ачыкланмаган. Совет чорында аңа карата гади, ләкин берьяклы бәя биргәннәр: «Байлар һәм капиталистлар мәнфәгатьләрен яклаган либераль мулла». Чынлыкта исә хәл күпкә катлаулырак булган.
Г. Апанаев карашлары буенча милли зыялыларның бер өлешенә якын торган. Алар революцион көрәшнең тактикасын һәм стратегиясен кабул итмичә, конституцион-демократик юл белән рус булмаган халыкларның икътисади, рухи-мәгърифәти һәм мәдәни хокукларын тәэмин итәргә омтылганнар. Габдулла хәзрәт, бигрәк тә яшьләр арасында таралган социалистик идеяләр тарафдарлары белән дә уртак тел табарга тырышкан. Шул ук вакытта ул Гаяз Исхакый, Фуат Туктаров кебек радикаль карашлы шәхесләр белән Галимҗан Баруди, Садри Максуди һәм башка законнар кысаларында эш итүче мөселман җитәкчеләре арасында үзенчәлекле арадашчы ролен башкарырга омтылган.
Мулла Габдулланың Гаяз Исхакый белән дуслыгы, бәлки, Апанаев мәдрәсәсендә үк башлангандыр һәм Татар укытучылар мәктәбендә укыган чорда да дәвам иткәндер. Гаяз Исхакый анда Казан мәдрәсәләре шәкертләренә зур йогынты ясаган революцион-демократик яшьләр төркемен оештырган.
Бу дуслык Г. Апанаевның «Азат» газетасын чыгару тарихында да ачык чагыла. Газетаның беренче саны 1906 елның 1 февралендә дөнья күрә. Аның баш мәкаләсе үк басманың максатын ачык күрсәтә:
«Исеменә тугры калып, газета азатлык һәм иминлек өчен көрәшәчәк, золымга, гаделсезлеккә, кимсетүгә һәм халыкның артталыгына беркайчан да битараф калмаячак, һәр милләт өчен тигез хокуклар тәэмин итүне яклаячак».
Радик Салихов






Фотолар астындагы язулар:
1. Сулдан уңга: Габдулла Апанаев, Салихҗан Галиев, Галимҗан Галиев (Баруди), Хәлил Казаков. Вологда, 1908 ел.
2. 1870 елда яшь Габдулла шәһәрнең иң яхшы дини уку йортларының берсе булган «Мәрҗания» мәдрәсәсендә укый башлый.
3. Шулай итеп, Габдулла Апанаев көтмәгәндә Юныс мәчете мәхәлләсенең бердәнбер имам-хатибына һәм барлык вәкаләтләргә ия булган дини җитәкчесенә әверелә.
4. Мәсәлән, яңа ачылган Апанаев мәдрәсәсенә тарихи һәм абруйлы Икенче җәмигъ мәчете карамагындагы «Галия» һәм «Касыймия» мәдрәсәләренең танылган гарәп теле укытучысы Әхмәдһади Максуди күчә. Ул татар телендәге беренче яңача дәреслекләр авторы һәм атаклы татар газетасы «Йолдыз»ның мөхәррире була.
5. Казан мөселманнарының Хәйрия җәмгыяте идарәсе әгъзалары.
6. Гаяз Исхакый, Садри Максуди һәм Фуат Туктаров.


