ЭЗӘРЛЕКЛӘНГӘН МУЛЛА АПАНАЕВ: ЖАНДАРМНАР «МӨСЕЛМАН БЕРЛЕГЕ»Н НИЧЕК ТАР-МАР ИТКӘН, Ә БОЛЬШЕВИКЛАР АНЫҢ НИГЕЗ САЛУЧЫСЫН НИЧЕК АТЫП ҮТЕРГӘН
КАЗАН ИМАМЫ ҺӘМ МӘРХӘМӘТЧЕ ГАБДУЛЛА АПАНАЕВ
2 НЧЕ ӨЛЕШ
Тарихчы Радик Салихов «Реальное время» укучыларын танылган татар имамы Габдулла Апанаевның тормыш юлы белән таныштыруын дәвам итә.
Үзенең очеркының икенче өлешендә тикшеренүче хәзрәтнең сәяси эшчәнлеге һәм әлеге дин әһеле дучар булган репрессияләр турында тулырак сөйли.
«МӨСЕЛМАН БЕРЛЕГЕ»НДӘ БЕРЛӘШҮ ЮЛЫНДА
Теоретикка караганда күбрәк гамәли эшләр башкаручы һәм оештыручы булган Габдулла Апанаев үзенең якын дусты Г. Баруди белән бергә киң колачлы эшчәнлек җәелдерә.
Алар иң мөһим эштән — «Мөселман берлеге»нең социаль нигезен формалаштырудан башлыйлар. 1905–1907 елларда Г. Барудиның тырышлыгы белән Казанның барлык диярлек мөдәррисләре, димәк, аларның мәхәлләләре дә, оешып килүче партия программасын күпчелек очракта кабул итә һәм аңа ярдәм итәргә әзер була. Шәһәрдәге көчле студентлар хәрәкәте дә, күпсанлы каршылыкларга карамастан, «милләт аталары» белән хезмәттәшлек итәргә омтыла, һәм бу процесска Г. Апанаевның йогынтысы шактый зур була. Шул ук вакытта губернаның авыл өязләрендәге консерватив күпчелек басымын кичергән алдынгы руханилар һәм җәдиди укытучылар өчен берләшү һәм уртак җитәкчелек үзәге булдыру ихтыяҗы аеруча кискен тора.
Икенче яктан, Казанның алдынгы карашлы мөселманнары өчен Россиянең башка төбәкләрендәге фикердәшләре белән гамәлләрне координацияләү дә бик мөһим була. Шуны билгеләп үтәргә кирәк: «Мөселман берлеге»нең җирле бүлеге вәкилләре — Г. Баруди, Г. Апанаев, Ю. Акчура һәм С. Алкин — студентлар хәрәкәте җитәкчеләре А. Исхакый һәм Ф. Әмирхан белән берлектә бу бурычларны уңышлы хәл итәләр.
Кыска вакыт эчендә алар Казан губернасындагы һәм күрше губерналардагы татар халкының күпчелеген үз якларына җәлеп итәргә, хезмәттәшлекне җайга салырга, партия казнасына акча җыю системасын булдырырга, мәктәпләрне һәм мәдрәсәләрне китаплар белән бушлай тәэмин итү мәсьәләсен хәл итәргә, шулай ук башка күп кенә башлангычларны тормышка ашырырга өлгерәләр.
Оештыручыларның нияте буенча, бу эшчәнлекнең иң югары ноктасы булып Бөтенроссия укытучылар һәм шәкертләр съезды торырга тиеш була. Моннан тыш, 1907 елның маенда Казанда укытучылар өчен әзерлек курслары ачу планлаштырыла.
Программа шактый киң колачлы итеп уйланыла. Казан, Вятка, Пермь, Уфа, Оренбург һәм Түбән Новгород губерналарыннан килгән 100дән артык делегат, имамы Г. Барудиның энесе С. Галеев булган 10 нчы мәчеттә дөньяви фәннәрне укыту методикасы буенча дәресләр тыңларга тиеш була.
Аннары алар III Бөтенроссия мөселман съезды карарларын, шулай ук «Бердәмлек» исемле шәкертләр берлеге программасының төп нигезләмәләрен тикшереп, алдагы эшчәнлекләренең тактикасын һәм стратегиясен билгеләргә ниятлиләр.
ХӨРМӘТЛЕ ИМАМНАН — «ХӘТӘР ҖИНАЯТЬЧЕ» ҺӘМ ФЕТНӘЧЕГӘ
Ләкин бу планнарның барысы да бер мизгелдә челпәрәмә килә. 1905–1906 елларда мөселманнар өч Бөтенроссия съезды үткәрергә, үз партияләрен булдырырга һәм Дәүләт думасында шактый көчле мөселман фракциясе төзергә өлгерә. Мондый зур җанлылык хакимиятне җитди борчуга сала һәм ул репрессияләргә керешә.
Форсаттан файдаланып, губерна идарәсе «Берлек» программасының бер нөсхәсен кулга төшерә һәм анда Россиянең җәмгыять төзелешен үзгәртеп коруны таләп иткән нигезләмәләрне ачыклый. «Иттифак»ның Казан бүлеген хөкүмәткә каршы эшчәнлектә гаепләп, хакимият партия программасының нигезенә салынган принципларны тормышка ашыру омтылышларын законсыз дип игълан итә. Жандармерия һәм полиция үз эшен төгәл башкара. Укытучылар өчен әзерлек курслары ачылуга, аларны шунда ук ябалар, ә съездга килгән делегатларны ашыгыч рәвештә өйләренә озаталар. Төп тәртип бозучылар дип саналган Г. Баруди, С. Галеев (Баруди), Г. Апанаев, А. Исхакый, шулай ук законсыз җыелышларны финанслаган Казан сәүдәгәрләре С. Галикеев, С. Айтов һәм А. Казаков тикшерү астына эләгә.
Бер еллык тикшерүдән соң, Эчке эшләр министрлыгының 1908 елның 17 мартындагы карары белән Г. Баруди, С. Галеев, Г. Апанаев һәм А. Казаков ике елга Вологда губернасына сөргенгә җибәрелә. А. Исхакый исә башка маддә буенча сөргенгә элегрәк үк озатыла. Шулай итеп, яшь мөселманнар оешмасының Казан бүлеге җитәкчесез кала. Тикшерү органнары киләсе берничә ел дәвамында да губерна өязләрендәге аларның фикердәшләрен ачыклауны һәм эзәрлекләүне дәвам итә.
Берничә тапкыр туктатылып, аннары яңадан башланган бу эшкә характерлы исем бирелә: «Казан муллалары Г. Галеевның, Х. Максудовның һәм Г. Апанаевның сәяси ышанычлылыгы турында». Нәтиҗәдә, дистәләгән имам-хатыйб вазифасыннан читләштерелә, күп кенә җәдиди мәдрәсәләр һәм мәктәпләр ябыла. Ишми-ишан һәм А. Ишмуратов кебек консерваторларның донослары аркасында оештырылган туздырулар халыкны мәгърифәтле итүгә һәм аны азатлык, гаделлек идеяләре тирәсендә берләштерүгә юнәлтелгән тырыш һәм нәтиҗәле хезмәтнең җимешләрен юкка чыгара.
1910 елның 31 мартында Г. Апанаев сөргеннән кайта. Ярты елдан соң аның өендә тентү үткәрелә, ә үзен Иж-Бубый мәдрәсәсе эше буенча шикләнелүче сыйфатында сорау алалар. Әмма шуны да истә тотарга кирәк: ул чорда аның исеме Казан губерна жандармерия идарәсе панисламистларга каршы алып барган башка шау-шулы эшләрдә дә телгә алына.
Шулай итеп, үз ихтыярына каршы рәвештә хөрмәтле дин әһеленнән «хәтәр җинаятьче»гә һәм фетнәчегә әверелдерелгән хәзрәт Габдулла бирешми һәм язмышка каршы көрәшүен дәвам итә.
Г. Апанаевның шул чорда язган мәкаләләре, шулай ук аның бөек державачыл рус шовинизмы идеологлары белән бәхәсләре аеруча игътибарга лаек. Шул ук вакытта ул «Кама-Волга сүзе» газетасында рус телендә бик матур, җанлы итеп, ачыктан-ачык сарказм һәм ирония белән язган, Россия тарихын һәм илнең хәзерге сәяси вазгыятен тирәнтен белүен күрсәткән.
Аның рус булмаган халыкларны эзәрлекләү кампанияләрен туктатырга чакырган ялкынлы мөрәҗәгатьләре һәм самодержавиенең миссионерлык сәясәтен гаепләве шул чордагы башка матбугат басмаларында чыккан язмалары аша да кызыл җеп булып сузыла.
ВӘГАЗЬЧЕ ҺӘМ МӘГЪРИФӘТЧЕНЕҢ ИКЕНЧЕ ЯҢАРУ ЧОРЫ ҺӘМ АНЫҢ ФАҖИГАЛЕ АХЫРЫ
Сөргеннән кайткач, Г. Апанаев яңадан җәмәгать тормышының үзәгенә әйләнеп кайта. Аны шәһәр думасы гласные итеп сайлыйлар, һәм ул берьюлы дүрт комиссиядә эшли. Моннан тыш, ул IV Дәүләт думасына сайлауларда үз кандидатурасын тәкъдим итә. Эзәрлекләүләргә дучар булган мулла элеккечә үк күп вакытын үзенең яраткан эшенә — мәгърифәтчелеккә багышлый. Әмма бу юнәлештә аңа барысын да яңадан башларга туры килә.
Сөргеннән соң Г. Апанаевны Юныс мәчете мәхәлләсенең имамы вазифасыннан читләштерәләр. Аның урынына губерна идарәсе Кышкар мәдрәсәсен тәмамлаган, шактый консерватив карашлары белән танылган Мөхәммәттаһип Алтынбаевны билгели (хәзерге вакытта Татарстанның Арча районында урнашкан мәдрәсә. — Редакция искәрмәсе). Яңа дин әһеле үзеннән алдагы имам үткәргән барлык үзгәрешләрне гамәлдән чыгара. Кайчандыр мулла Габдулла нигез салган һәм соңрак «Утымыш» дип үзгәртелгән мәшһүр уку йорты тиздән искергән укыту алымнары кулланылган, укучылары аз булган, абруе түбән мөселман мәктәбенә әверелә.
Шулай да Г. Апанаев үзенең хезмәт җимешен яңадан торгызуга ирешә. Әмма бу юлы мәдрәсә Екатерининская урамында (хәзерге Г. Тукай урамы) урнаша һәм бернинди мәчеткә дә бәйле булмый. Тынгысыз мөдәррис киң колачлы педагогик эшчәнлек җәелдерә һәм уку йорты өчен ул чорда хакимияткә куркыныч булып саналган юнәлешне сайлый — губернадагы яңа ысуллы мәктәпләр өчен укытучылар әзерләүне.
Идарәнең тискәре реакциясе озак көттерми. 1910 елның 2 ноябрендә Эчке эшләр министрына җибәргән хатында Казан губернаторы М. Стрижевский борчылып, Апанаев мәктәбе һәм «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе милли һәм мөселман рухы ачык чагылган күпсанлы белгечләр әзерләвен билгели. Мәдрәсә тәмамлаучылар яңа мөселман идеяләрен вәгазьләүчеләр буларак халык арасында зур популярлык казануын дәвам иткәнгә, чиновник аларга мулла һәм укытучы вазифаларын билгеләүне тыярга тәкъдим итә.
Кырыс тыюларга, дискриминациягә һәм полиция күзәтүенә карамастан, Г. Апанаевның уку йорты да, «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе дә халыкка фән һәм мәдәният нурын җиткерүен үҗәтлек белән дәвам итә.
Хәзрәт Габдулланың гомеренең соңгы еллары фаҗигале вакыйгалар белән караңгылана. 1916 елда аның өлкән улы Яхья Апанаев Беренче бөтендөнья сугышы фронтында һәлак була. Бер елдан соң мулла үзенең шәхси фаҗигасеннән соң бөтен милләтне зур һәлакәт көтүен аңлый. Ул большевикларның хакимиятне басып алуына, Учредительное собраниене таратуга һәм «Закабанная республикасы»н бетерүгә кискен протест белдерә.
Г. Апанаевны җәзалап үтерүнең шартлары аз билгеле һәм бүгенге көнгә кадәр сер булып кала. 1919 елның 25 июнендә Казанда татар батальоны күтәрелеше вакытында аны заложник итеп алалар. Нәкъ шул вакытта фетнәчеләр Үзәк мөселман хәрби комиссариаты рәисе урынбасары, революционер К. Якуповны үтерәләр. Күрәсең, Габдулла Апанаевка барысын да искә төшерәләр: «Мөселман берлеге»н җитәкләвен дә, Учредительное собраниенең әгъзалары комитетына ярдәм итүен дә, сәүдәгәрләр катлавыннан булуын да.
Мулланы контрреволюцион фетнә әзерләүдә һәм М. Вахитовны үтерүдә — бернинди дәлилләр булмаса да — гаепләп, аны һәм аның белән бергә кулга алынган башка кешеләрне атып үтерүгә хөкем итәләр. Хөкем карары шунда ук гамәлгә ашырыла.
Радик Салихов
Белешмә
Радик Салихов — тарихчы, Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институтының фәнни эшләр буенча директор урынбасары.
1965 елда туган.
Тарих фәннәре докторы, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институтында яңа һәм иң яңа тарих бүлеге мөдире, 2008 елда фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты, 2016 елдан Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе әгъзасы.
Радик Салихов татар халкының рухи һәм матди мирасын, XIX гасырның икенче яртысы — XX гасыр башында татар җәмгыятенең социаль төзелешен, җәдидчелек реформаларының мөселман җәмгыятенә йогынтысын, милли сәүдә-сәнәгать элитасының формалашу мәсьәләләрен, төбәкнең икътисади тарихын, Россиянең тарихи һәм хәзерге геральдикасын, шулай ук Татарстанның төбәк тарихын өйрәнүгә зур өлеш керткән.
Аның фәнни җитәкчелеге һәм консультациясе астында тарих фәннәре кандидаты дәрәҗәсенә 8 диссертация якланган. Ул 8 монография һәм 80нән артык фәнни мәкалә авторы.
2002–2006 елларда Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика советының җаваплы секретаре булып эшләгән. 2006 елдан әлеге совет рәисе урынбасары булып тора.
