«Без һичшиксез бу Конституцияне 1992 елгы төп нигезенә кайтарачакбыз».
Концептуаль мәсьәләләрдән башлыйм. Ни өчен алар безнең өчен мөһим? Чөнки без сәяси эшчәнлегебезне концептуальләштерәбез һәм үзебезнең статусны торгызу, мөстәкыйльлеккә ирешү юнәлешендә җитди интеллектуаль эш алып барабыз. Боларсыз булмый — җитди эш җитди якын килүне таләп итә. Барысын да баш киеме белән генә хәл итеп була дип уйлаган кеше бернинди нәтиҗәләргә дә ирешә алмаячак.
2002 елда башланган һәм 2023 елның гыйнварында соңгы төзәтмәләр белән тәмамланган үзгәрешләрдән соң, Конституциядә беркетелгән сәяси-хокукый субъектларның үзара нисбәте Татарстанны Россия Федерациясенең гади бер субъекты белән тиңләштерде. Ә бит башта Татарстан барлык кирәкле атрибутларга, институтларга һәм статусларга ия булган бәйсез, мөстәкыйль, суверен дәүләт буларак игълан ителгән иде.
Республика Мәскәү белән үзара мөнәсәбәтләрен вәкаләтләрне һәм уртак карамактагы мәсьәләләрне бүлешү турында федератив шартнамә аша төзеде. 1994 елда бу шартнамә 10 елга төзелде, Конституциядә дә, Россия Федерациясе законы буларак та теркәлде. 2004 елда аның гамәлдә булу вакыты тәмамланды, һәм Мәскәү аны озайтудан баш тартты. Озын килештерүләрдән соң, 2007 елда аны озайтуга ирештеләр, әмма инде шактый кыскартылган рәвештә. Ә 2017 елда, тагын 10 ел узгач, Мәскәү аны озайтудан бөтенләй баш тартты.
Мин шуны ассызыклыйм: Конституциядә Татарстанның Россия Федерациясе белән берләшкән демократик хокукый дәүләт булуы язылган иде, ягъни хезмәттәшлек. Бу үзара хезмәттәшлек федератив шартнамә нигезендә, ассоциатив бердәмлек рәвешендә төзелде. Формаль яктан да, эшнең фактик торышы буенча да, юридик яктан да Татарстан белән Россия Федерациясе тигез хокуклы субъектлар булып чыгыш ясадылар. Татарстан РФ составына кермәгән иде — ул аутсайдта иде, инсайдта түгел.
Һәм менә 2017 ел җитә — татарлар өчен борылышлы, тискәре ел. Шартнамә озайтылмады. Татар теленә һәм мәгариф системасына һөҗүм башланды — бу идеологик һөҗүм иде. Ә бераз элегрәк, 2016–2017 елларда, банк системасына һөҗүм булды, «Татфондбанк» җимерелде, аның артыннан тагын җиде Татарстан банкы. Бу икътисади нигезгә сугу иде. Татарстанны тотып торган өч багана сүтелде.
«Татфондбанк» җимерелгәч, Татарстан Үзәк банкка санация үткәрүне сорап мөрәҗәгать итте — республика бюджеты гарантияләре астында, барлык бурычларны түләү гарантиясе белән. Баш тарттылар. Ә «Открытие» банкы һәм тишекләре бер миллиард долларга якын булган башка банкларны Мәскәү коткарды. Чөнки үзләренеке. Ә монда — юк. Өстәвенә, бик күп Татарстан кешеләре үз акчаларын югалтты, предприятиеләр банкротлыкка чыкты. Максатларның берсе эчтәге хәлне дә какшату иде.
Бу фикер киләчәк өчен мөһим. Без суверенитетны торгызганда, бу фактка һичшиксез мөрәҗәгать итәчәкбез. Ул юридик мәгънәдә хәлиткеч әһәмияткә ия. Татарстан РФ белән үзара мөнәсәбәтләрен беркеткәндә, аның составына кермәгән иде. Ул тигез хокуклы субъект иде. Шартнамәнең гамәлдә булу вакыты узгач һәм Мәскәү аны озайтудан баш тарткач, юридик яктан Татарстан бу бәйләнештән төшеп кала. Җеп өзелде. Хәзер бу мөнәсәбәтләрне нинди документ көйли? Бернинди дә. Юридик яктан Татарстан ирекле йөзүдә, ирекле дрейфта. Димәк, хәзер дәүләтара мөнәсәбәтләр җайга салынмаган.
Миңа әйтерләр: ничек инде җайга салынмаган? Менә Татарстан, составында һәм башкасы. Әмма ул басып алынган территория хәлендә тора. Хәзер Россия Татарстанны басып алган һәм аның белән идарә итеп торган террористлар функциясен башкара. Моның юридик нигезе юк. Бандитлар заложникларны кулга ала — монда нинди юридик мөнәсәбәтләр турында сүз булырга мөмкин? Бандитлар кулына эләккән кеше — корбан. Монда көч хокукы гамәлдә. Бу юридик норма түгел, ә потестарлык — көч хакимлеге.
Әлбәттә, 2002 елда һәм аеруча 2023 елда Татарстан Дәүләт Советы депутатлары бу юридик субъектлыкны Конституциядән алу өчен тавыш бирделәр. Әмма аларның моның белән шөгыльләнергә хаклары юк иде. Шул ук вакытта Конституциядә Татарстанның дәүләт булуы турындагы норма калды. Статус нәрсә ул? Ул гражданнар ихтыяры нигезендә төзелгән кагыйдәләрне, хокукый мөнәсәбәтләрне бер системага салу формасы. Ә без бу хокукый һәм фундаменталь нигезләрнең санга сугылмавын күрәбез.
Шуңа күрә, минемчә, ике төшенчәне аерырга кирәк. Беренчесе — хокукый, фундаменталь төшенчә, без аны саклыйбыз, ул беркая да югалмый. Икенчесе — Мәскәүнең тышкы басымы нәтиҗәсендә барлыкка килгән вазгыятькә бәйле сәяси төшенчә. Җинаятьчеләр заложникны теләсә нинди документка кул куярга — фатирыннан, фирмасыннан баш тартырга мәҗбүр итә ала. Әмма җинаятьчеләрне тотып фаш иткәч, боларның барысы да кире гамәлдән чыгарыла, чөнки суд һәм тикшерү хокукый форманың юридик яктан легитим булмавын исбатлый. Монда да шул ук хәл. Без моны һичшиксез яңадан күтәрәчәкбез.
Бу Конституциядә, шул исәптән бөтенхалык референдумыннан башка үзгәртеп булмый торган беренче, төп өлешендә дә очрый торган «суверенитет» төшенчәсенә дә кагыла. Конституция Дәүләт Советы тарафыннан кабул ителгән, әмма референдум нигезендә. Референдум — төп хокукый субъект. Хокукый тәртип — ул иерархия, күрсәтмәләр системасы, һәм аны болай гына санга сукмаска ярамый. Теләделәр дә, яңадан язып куйдылар — Россия Конституциясен такта төпләренә язып куйганнар диярсең. Бу бит мыскыллау.
Искә төшерәм: Татарстан Конституциясе 1992 елның 6 ноябрендә кабул ителде. Россия Конституциясе исә 1993 елда, Ельцин депутатларның Югары Советы утырышлары узган Ак йорт бинасын бомбага тотып, танклардан аттырганнан соң кабул ителде. Ул үзенең «Конституция» дип аталган документын көчләп такты. Ул кан өстендә язылды. Һәм Татарстан Конституциясеннән бер ел соңрак. Татарстанның субъектлыгы бер елга алданрак беркетелде, һәм барысы да тыныч юл белән булды.
Ә татарлар аерылырга һәм милләтара кан кою оештырырга тели дип сөйләгәндә — бу ялган. Татарстанда бер генә милләтара низаг та булмады, ә Россия Федерациясе Чечняга каршы сугыш башлады, Мәскәүнең нәкъ үзәгендә, туры эфирда, парламентны танклардан атты. Һәм нәкъ менә алар безгә кан кою оештырырга телисез дип әйтәләрме? Ялганның, цинизмның һәм икейөзлелекнең бу киңлекнең бөтен тарихына һәм сәяси асылына никадәр тирән үтеп керүе гаҗәп.
«Суверенитет» төшенчәсен алып ташладылар, әмма халык ихтыярын болай гына санга сукмаска ярамый. Конституция буенча халык — хакимият чыганагы. Түрәләр дә, Путин да, Миңнеханов та, Шәймиев тә — алар бары тик халык ихтыярын гамәлгә ашыручы менеджерлар гына. Ә монда хакимият халыктан түгел, чөнки халык ихтыяры санга сугылмаган. Татарстанның суверен субъект буларак чагылдырылуы гамәлдән чыгарылды — бу барлык нормаларны бозу. Шуңа күрә мин әйтәм: 2002 елдан соң, Конституцияне кискәләп үзгәртә башлаганнан бирле булган бар нәрсә — легитим түгел. Чөнки кешеләрнең фикерен сорамадылар. Алар референдум үткәрергә курка. Һәм боларның барысы да басым астында эшләнгәнгә. Ә закон? Безнең өчен барыбер — теләсә нинди җинаятьчел режим законнар кабул итә. Нацист Германиясендә дә законнар кабул иткәннәр. Әмма җинаятьчел режим законнар кабул иткәндә, бу законнар универсаль мәгънәдә легитим булмый. Бу — диктатураны беркетергә омтылыш.
Әгәр хакимият Кеше хокукларының гомуми декларациясе һәм БМО Уставы нигезендә билгеләнгән төп принципларны боза икән, халыкның күтәрелешкә хокукы бар. Күтәрелешнең үзе үк легитим. Инкыйлаб — чын мәгънәсендә легитим булган нәрсә.
Безнең бурыч — моны истә тоту һәм халыкка җиткерү. Чөнки без бу Конституцияне һичшиксез 1992 елның төп нигезенә кайтарачакбыз. Мәскәү басымы астында 1999 елда казына башлаган үзгәрешләргә кадәрге нигезгә.
Хәзер конкрет мәсьәләләргә күчик. 2002 елда Татарстан Республикасы гражданлыгы турында төп искә алуны тексттан алып ташладылар. Ә Конституция нигезендә безнең гражданлыгыбыз бар. Әгәр дәүләт субъектлыгы бар икән, гражданлык та булырга тиеш — ул автомат рәвештә шушы пакет эченә керә. Суверенитет төшенчәсен сирәгрәк куллана башладылар, ул әкренләп юкка чыга барды. Хәзер аны әйтеп кара гына — бу, гомумән алганда, сәяси җинаять булып санала. Аннары аерым урыннарга төзәтмәләр кертелде. Әмма ике телле модель, татар теленең дәүләт теле булуы сакланып калды. 2017 елдан бу мәсьәләне дә какшатырга, татар телен дәүләт теле статусыннан мәхрүм итәргә тырыштылар. Ләкин дәүләтчелек атрибутлары сакланып калды: президент статусы, дәүләт теле, республиканың дәүләт булуы — бу хәтта Россия Конституциясендә дә язылган: РФ составындагы республикалар (җәяләр эчендә — дәүләт).
Ә 2022 ел ахырында һәм 2023 ел башында соңгы һөҗүм, суверенитетны тәмам юкка чыгару башланды. Элекке чакырылыш Дәүләт Советы үзгәрешләр пакетын кабул итте. «Суверен» сүзен, вәкаләтләрне бүлешү турындагы шартнамәгә сылтаманы, «Татарстан Республикасы Президенты» төшенчәсен алып ташладылар һәм аны «раис» белән алыштырдылар. Мин тагын да радикальрәк формат тәкъдим иткән идем — «канцлер» дип атауны. Ник дигәндә, канцелярия башлыгы булып тора дигән мәгънәдә яңгырар иде. Чөнки «раис» сүзе татарча әйтелештә әллә ни яңгырамый — бездә «колхоз раисе» диләр, ягъни «колхоз рәисе». Фундаментальрәк яңгыраганы «башкан», «канцлер» булыр иде. Әмма Кремльнең үз ике бормасы бар, уйлап җиткермәгәннәр.
Гражданлыкны, президент статусын алып ташладылар. Әмма тагын бер мөһим нәрсә бар: Татарстанның сугыш пропагандасына каршы булуы һәм үз яшәешенең тыныч характерын игълан итүе турындагы искәрмәне дә алып ташладылар. Татарстан хәзер катлаулы хәлдә, чөнки аның төп бурычы — халыкара хокук һәм халыкара мөнәсәбәтләр субъектының тулы хокуклы статусына ирешү. Мәскәү үз ихтыярын һәрьяклап көчләп такты. Татарстан каршылык күрсәтте — 90 нчы елларда көчле иде, 2000 нче еллар башында, бу сугыш җинаятьчесе Путин килгәч, әкренләп шушы бата торган корабның кильватерына керергә мәҗбүр булды.
Татарстанга ничек сакланып калырга дигән сорау туа. Татарстан үзенең асылында теоретик киңлекме? Үз статусын торгызу мөмкинлеге ни дәрәҗәдә? Минемчә, статусны торгызырга мөмкин һәм кирәк. Моның өчен барлык ресурслар да бар.
«Биш Татарстан» турында сөйләгәндә, минем концепция тагын ике элементны күздә тота: актив Татарстан һәм пассив Татарстан, яки динамик һәм статик Татарстан. Бер яктан — республика, икенче яктан — диаспорадагы татар халкы. Татарстаннан читтә яшәүче татарлар — 75%. Бу гаять зур көч, иң куәтле ресурс. 90 нчы елларда Татарстан көчле иде һәм динамик Татарстан позициясен биләде, темпны һәм хәрәкәт юнәлешен билгеләде. Диаспорадагы татарлар исә чагыштырмача статик позициядә иде. Бу поршень кебек: динамика басым ясый, ә статик хәлдәге өлеш күтәрелә. Руслан Айсин
Татар Шурасы координаторы
