Татарларга каршы репрессияләр

Күрсәткеч Сан Чыганак
Россия Федерациясендәге сәяси тоткыннар~1218 кеше (2024) https://memohrc.org
Еллык үсеш+400 кеше https://ovdinfo.org
Кырымтатар сәяси тоткыннары≥180 кеше https://crimean-solidarity.org
Татарстандагы сәяси тоткыннар (бәяләү)дистәләгәнКеше хокуклары турында отчетлар
Башкортстандагы сәяси тоткыннардистәләгән (Баймак эше) https://ovdinfo.org

Сәяси тоткыннар - татарлар

Фазыл Вәлиәхмәтов

Тарихы: Татар милли хәрәкәте ветераны. 2024 елның декабрендә "армияне абруйсызландыру" һәм "терроризмны аклау" статьялары буенча кулга алынган.

Почта адресы:

Екатеринбург шәһәренең 1 нче тикшерү изоляторы

620019, Екатеринбург шәһәре, Репина урамы, 4

Вәлиәхмәтов, Фазыл Абдуллович (1955 елда туган)

Чыганаклар:

https://www.idelreal.org/a/valiahmetov-arrest/

https://ovdinfo.org

Энгель Фәттахов

Тарихы: Татарстанның элеккеге мәгариф министры, татар телен мәҗбүри укыту өчен көрәшкән. 2024 елда ришвәт бирүдә гаепләп кулга алынган. Бер елга якын сак астында.

Адресы:

Чистополь 5 нче изоляторы

422980, ТР, Чистополь, ур. Дзержинский, 94

Фәттахов Энгель Низамович (1960)

Чыганак: https://www.idelreal.org/a/fattahov/

Россия Федерациясе тарафыннан эзәрлекләнә

Фәрит Зәкиев

БТКның элеккеге рәисе. 2024 елда аңа каршы "ялган" эше кузгатылган. Россия Федерациясеннән киткән.

Чыганак: https://www.idelreal.org/a/zakiyev-case/


Репрессив чаралар нәтиҗәсендә "чит ил агентлары" дип билгеләнгән татарлар һәм татарстанлылар исемлеге

Павел Чиков

Һөнәре: Агора җитәкчесе

Кертелгән елы: 2023

Чыганак: https://minjust.gov.ru

Руслан Айсин

Һөнәре: Сәясәт галиме

Кертелгән елы: 2023

Чыганак: https://ovdinfo.org

Михаил Тихонов

Һөнәре: "Голос Татарстан"

Кертелгән елы: 2021

Чыганак: https://zona.media

Регина Хисамова

Һөнәре: Журналист

Кертелгән елы: 2021

Чыганак: https://svoboda.org

Регина Гималова

Һөнәре: Журналист

Кертелгән елы: 2021

Чыганак: https://svoboda.org

А. Григорьев, А. Григорьева

Һөнәре: Журналистлар

Кертелгән елы: 2021

Чыганак: https://svoboda.org

Искәндәр Ясәвеев

Һөнәре: Социолог

Кертелгән елы: 2022

Чыганак: https://svoboda.org

Фәридә Корбангалеева

Һөнәре: Журналист

Кертелгән елы: 2022

Чыганак: https://svoboda.org

Рәфис Кашапов

Һөнәре: Активист/Сәяси эшлекле

Кертелгән елы: 2023

Чыганак: https://inkazan.ru/news/2023-01-27/aktivista-iz-tatarstana-kashapova-priznali-inoagentom-2648618


Россия Федерациясе тарафыннан репрессиягә дучар булган татар оешмалары

Янарыш Татар Халык Партиясе

Тасвирлама: Милли Татар сәяси партиясе; "сепаратизм" һәм "экстремизм"да гаепләнә; эшчәнлеге Татарстан Югары Суды тарафыннан тулысынча тыелган

Статус: Экстремист, Россиядә тыелган

Ел: 2024

Чыганак: https://www.sova-center.ru/racism-xenophobia/news/counteraction/2024/09/d50422/

Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәте

Тасвирлама: Татарстан бәйсезлек хәрәкәте белән бәйле эмигрант сәяси орган; Суд документларында "экстремистик хәрәкәт берәмлеге" буларак искә алына

Ел: 2024

Статус: Экстремистик структура ("Янарыш" эше кысаларында)

Чыганак: https://www.sova-center.ru/racism-xenophobia/news/counteraction/2024/09/d50422/

Ирекле Идел-Урал

Тасвирлама: Сөргендәге Идел буе халыклары хәрәкәте; милли республикаларның хокукларын яклый; хезмәттәшлек закон белән җәзалана.

Ел: 2019

Статус: Кирәкмәгән оешма

Чыганак: https://minjust.gov.ru

Бөтендөнья татар иҗтимагый үзәге (WTPC)

Тасвирлама: Татар милли хәрәкәтенең иң борынгы оешмасы; "Экстремизм"да гаепләнү белән бетерелгән

Ел: 2022

Статус: Экстремист, бетерелгән

Чыганак: https://www.idelreal.org/a/31896547.html

Кырымтатар халкы мәҗлесе

Тасвирлама: Кырым татарларының вәкиллекле органы; Кырым аннексияләнгәннән соң Россия тарафыннан тыелган

Ел: 2016

Статус: Экстремист

Чыганак: https://amnesty.org


Татарларга каршы репрессияләр тарихы (1552–20 гасырлар)

Тарихи югалтулар: 1552 елда Казан җимерелгәннән соң, татар халкы зур югалтулар кичерде - төрле бәяләмәләр буенча, дистәләгән мең кеше үтерелгән яки коллыкка алынган. Киләсе гасырларда кабат-кабат күтәрелешләр башланды, вәхшиләрчә бастырылды (мәсәлән, 1556–1557 еллардагы күтәрелеш канга батты). 20 гасырда татарлар милли масштабта фаҗигаләр кичерделәр: 1921–1922 еллардагы ачлык Татар АССРның 500 000 дән 2 миллионга кадәр кешесенең гомерен өзде (ru.wikipedia.org); коллективлаштыру һәм "кулаксызландыру" вакытында йөзләрчә мең крестьян җирләреннән мәхрүм ителде һәм депортацияләнде. 1930 еллардагы Сталин терроры вакытында Татарстанда дистәләгән мең кеше - партия хезмәткәрләре, имамнар һәм мәдәният эшлеклеләре репрессияләнде. Тарихчылар исәпләвенчә, 1937–38 елларда Татар АССРында гына меңләгән кеше җәзалап үтерелгән, һәм репрессияләнгәннәрнең гомуми саны дистәләгән меңгә җиткән (dissercat.comdissercat.com). Милләтнең иң каймаклары юк ителгән - мәсәлән, күренекле татар педагогы Һади Атласи кулга алынган һәм җәзалап үтерелгән, язучы Гаяз Исхакый сөргендә үлгән, татар коммунизмы идеологы Мирсәет Солтан-Галиев ГУЛАГта үлгән һәм башкалар.

1552 — Казан җимерелүе

  • Ханлыкның җимерелүе, күпләп үтерүләр һәм көчләп чукындыру

  • Руслаштыру һәм миссионерлык сәясәтенең башлануы, христианлаштыру

Чыганак: https://tatar-history.ru

XVI–XVIII гасырлар — Баш күтәрүләр һәм каршылыклар, Христианлаштыру сәясәте

  • 1556–1557 еллардагы баш күтәрүләр

  • 1704–1725 еллардагы башкорт баш күтәрүләре

  • Батырши фетнәсе (1755)

  • Пугачев сугышында татарларның катнашуы (1773–75)

XIX гасыр — Руслаштыру

  • "Ильминский ысулы"

  • Татар мәктәпләренә чикләүләр

  • Татар басмаларына тыюлар

1921–1922 еллардагы ачлык

  • 2 миллионга кадәр кеше үлгән

  • Сәбәпләре: азык-төлек салымын үзләштерү, икътисади җимерелү

Чыганак: https://ru.wikipedia.org/wiki/Год_в_Поволжье_(1921—1922)

Сталин репрессияләре

  • 1937–38 елларда якынча 15 000 татар репрессияләнгән, 6–8 000 кеше җәзалап үтерелгән

  • Барлык милли интеллигенция диярлек юк ителгән

  • Репрессияләнгәннәр: Һади Атласи, Әмирхан Еникеев, Муса Бигеев һәм башкалар

Кырым татарларының депортациясе (1944)

  • Якынча 180 000 кеше депортацияләнгән

  • Беренче елларда үлем күрсәткече — 46% ка кадәр

Чыганак: https://crimean-solidarity.org

Совет "тыныч русификациясе" (1950–1980 еллар)

  • Татар мәктәпләренең кимүе

  • Әдәбиятның көчле цензурасы

  • Рус теленең ролен көчәйтү

Перестройка һәм милли яңарыш

  • Репрессияләнгән исемнәрнең кире кайтуы

  • Иҗат Бөтенрусия террористлар җәмгыятенең, "Иттифак" партиясенең

  • Татарстан суверенитеты турында декларация (1990)

  • 1992 елгы референдум (61,4% суверенитетны хуплады)

    • *

Файдалы чыганаклар

Эзәрлекләнгәннәрнең гомуми исемлекләре:

Тема буенча исемлекләр:

Сәяси тоткыннарга ничек ярдәм итә алам?

Сәяси тоткыннарга ничек хат яза алам?

Баймак вакыйгалары

Уртаклашу:

Ярдәм һәм катнашу

Безнең проектлар белән кызыксынсагыз, репрессияләргә каршы көрәштә ярдәмгә мохтаҗ булсагыз яки безнең башлангычларда катнашырга теләсәгез, сез дөрес җирдә. Без теләсә нинди сорауларга җавап бирергә, материаллар белән уртаклашырга һәм хезмәттәшлек мөмкинлекләре турында сөйләшергә әзер.

ЭЛЕМТӘ