Татарстан Республикасының дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул ителүгә 36 ел тулу уңаеннан мөрәҗәгать
1990 елның 30 августында Татар Автономияле Совет Социалистик Республикасы Югары Советы республиканың дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул итте. Бу — югалтылган дәүләтчелекнең чын мәгънәсендә яңадан торгызылуы булды.
Шушы мөһим тарихи вакыйгадан бирле 36 ел вакыт узды.
Ул чордагы шартлар, сәяси вазгыять, җәмгыятьнең гомуми психологик халәте, халыкның омтылышлары һәм өметләре үзенчәлекле бер энергия тудырды. Суверенитет һәрвакыт шундый мизгелләрдә туа. Тарихи үлчәмнәр белән караганда, ул мизгелләр үз эченә шулкадәр күп нәрсәне сыйдырган ки, тарихчылар бүген дә баш вата: боларның барысын методологик яктан ничек аңлатырга?
Татарлар — дөньяның киң киңлекләренә таралып яшәүче милләт. Милләттәшләребезнең җитмеш проценттан артыгы Татарстанның административ чикләреннән читтә яши. Әмма суверенитет ул вакытта барысын да бердәм сәяси институтка туплады.
Без озын һәм вакыйгаларга бай юл үттек. Барлык атрибутлары белән диярлек тулы суверенитеттан бүгенге көнгә кадәр. Бүген Мәскәү Татарстанны җинаятьчел сугышка тартып кертте, мөстәкыйльлекнең һәм дәүләтчелекнең диярлек барлык элементларын юк итте: басым астында Конституция яңадан язылды, аннан «суверенитет», «гражданлык» төшенчәләрен алып ташларга мәҗбүр иттеләр, милли мәгариф системасы тар-мар ителде, татар теле функциональ тормыштан асылда чыгарылды. Суверенлык рухы кысрыклап чыгарылды.
Өч ярым дистә елга якын элек без данлы бер тарих тудырдык. Революция аша суверенлаштык, потларны һәм империяне җимерү аша демократлаштык. Әмма, бүген артка борылып караганда, бу авыр тарихи йөкне без өлешчә үзебез дә саклап кала алмадык.
1960 елда Берләшкән Милләтләр Оешмасы Генераль Ассамблеясе колониаль илләргә һәм халыкларга бәйсезлек бирү турында Декларация кабул итте. Анда, «барлык бәйле халыкларның иреккә булган кайнар омтылышын һәм аларның бәйсезлеккә ирешүдә хәлиткеч ролен танып» һәм «барлык халыкларның тулы иреккә, үз суверенлыгын гамәлгә ашыруга һәм милли территорияләренең бөтенлегенә аерылгысыз хокукы бар» дигән ышанычтан чыгып, тантаналы рәвештә болай дип игълан ителде:
«Барлык халыкларның үзбилгеләнү хокукы бар; әлеге хокук нигезендә алар үзләренең сәяси статусын ирекле рәвештә билгелиләр һәм үзләренең икътисади, социаль һәм мәдәни үсешен гамәлгә ашыралар».
Декларациядә шулай ук «бәйле халыкларга каршы юнәлтелгән теләсә нинди хәрби хәрәкәтләр яки репрессив чаралар туктатылырга тиеш, аларга тынычлык һәм ирек шартларында тулы бәйсезлеккә булган хокукларын гамәлгә ашыру мөмкинлеге бирелергә тиеш» дип билгеләп үтелә.
Утыз елдан соң — 1990 елның августында — Татарстан бу принципларны сәяси практикада тормышка ашыра алды. Әмма озакка түгел.
Безнең суверенитет чын ирек образын яңадан тергезергә тиеш. Азатлык һәм суверенитет турында һәрвакыт ачык сөйләргә, аларны бәян итәргә, яңадан яңгыратырга кирәк. Алар тарих белән аваздаш һәм бүгенге сәяси чынбарлык белән тәңгәл булырга тиеш.
Халыклар ихтыяры бүген чагылыш табарга тиеш. Иреккә ирешү максатларыбызны ачык белдерүнең үзе — сәяси субъектлылык акты.
Тарих динамикада чагыла.
Җөмһүриятебезне җитди сәяси эчтәлек белән туплыйк!
Алда әле безне олуг тарихи эшләр көтә. Онытмыйк шуны.
Котлы булсын ошбу олуг бәйрәмебез!
Татарстаныбызга, татар халкына — азатлык!
Татар Шурасы, 30 август, 2026 ел.
