Татар белешмәлеге

Татарлар кемнәр?

Татарлар — Евразия киңлекләрендә формалашкан, күп гасырлык тарихка ия төрки халык. Иң зур төркем — Идел буе татарлары, алар тарихи яктан Урта Идел һәм Урал төбәкләрендә яшәгән. Шулай ук кырым татарлары, себер татарлары һәм дөньяның төрле почмакларында яшәүче диаспоралар да бар.

Хәзерге татарлар — бай мәдәниятле, шәһәр традицияләре көчле булган, үз әдәбияты, теле, музыкасы һәм аш-суы булган халык. Тарихта татарлар дәүләтчелек, сәүдә һәм мәдәният үсешендә зур роль уйнаган.

Дөньяда ничә татар яши?

Төрле бәяләмәләр буенча, дөньяда 7–8 миллион татар яши.

• Шуларның 5–5,5 миллионы Россиядә;

• Зур җәмгыятьләр Казахстанда, Үзбәкстанда, Кыргызстанда бар;

• Күпсанлы диаспоралар Төркиядә, Финляндиядә, Германиядә, Польшада, АКШта һәм Канадада яши.

Татарлар — Россиядәге иң күпсанлы халыкларның берсе һәм Европадагы иң зур төрки халык.

Татарстан кайчан барлыкка килгән?

Хәзерге Татарстан Республикасы 1920 елда РСФСР составында Татар Автоном Совет Социалистик Республикасы буларак оештырыла.

Ләкин татар дәүләтчелеге тамырлары күпкә тирәнрәк:

• Идел Болгары (IX–XIII гасырлар)

• Алтын Урда

• Казан ханлыгы (XV–XVI гасырлар)

Бу дәүләтләр татар халкының, теленең һәм сәяси традициясенең формалашуында мөһим роль уйнаган.

Татарстан — дәүләтме?

Юридик яктан Татарстан бәйсез дәүләт түгел, ул Россия Федерациясе составындагы республика.

Шул ук вакытта Татарстан:

• үз Конституциясенә;

• республика башлыгына (хәзерге титул — раис);

• ике дәүләт теленә — татар һәм рус телләренә;

• көчле икътисадка һәм ачык региональ үзенчәлеккә ия.

Тарихта, аеруча 1990 нчы елларда, республика киңрәк вәкаләтләргә ия булган.

Ни өчен Татарстан суверенитетка омтыла?

Татарстандагы суверенитетка омтылыш аерылу теләге белән түгел, ә үзенчәлекне саклау белән бәйле:

• татар телен яклау;

• табигый ресурслар өстеннән контроль;

• мәдәни һәм мәгариф сәясәтен мөстәкыйль билгеләү;

• үз дәүләтчелеге турында тарихи хәтер.

1990 нчы елларда Татарстан федераль үзәк белән килешүле мөнәсәбәтләр яклы булган һәм үзенең махсус статусын ассызыклаган.

Татар телен ничә кеше белә?

Татар теле — иң киң таралган төрки телләрнең берсе.

• гомуми сөйләшүчеләр саны: якынча 5–6 миллион кеше;

• Татарстан Республикасының дәүләт теле;

• мәгарифтә, массакүләм мәгълүмат чараларында, әдәбиятта һәм дини тормышта кулланыла.

Шулай да соңгы елларда тел кыенлыклар белән очраша: мәҗбүри укыту кими, рус теленең басымы арта.

Еш гугллана торган һәм “вираль” сораулар

Татарлар — мөселманнармы?

Татарларның күпчелеге сөнни ислам динен тота, ләкин дөньяви татарлар һәм башка дин вәкилләре дә бар.

Татарлар белән монголлар бер үкме?

Юк. “Татар” атамасы элек киң кулланылган, әмма хәзерге татарлар — аерым төрки халык.

Татар теле төрек теленә охшаганмы?

Телләр кардәш, әмма махсус өйрәнмичә аңлашылмый.

Татар телен өйрәнеп буламы?

Әйе. Тел уртача катлаулылыкта санала, грамматикасы логик, җенес категориясе юк.