Татар дөньясы саннарда
- Feb 10
- 3 min read
📦 Татарстанның Федераль үзәккә салымнары
Җыелган салымнар (2023): 1,3 триллион сум
Федераль бюджетка тотылган: ~798 миллиард сум (~61%)
Республикада калган: ~502 миллиард сум (~39%)
Чагыштыру өчен (2018–2019): Салымнарның ~65% федераль бюджетка кергән
Чыганак: Бизнес Online, 2024
👥 Татарлар саны (2021 елгы җанисәп)
Бөтен Россия: 4,713,669
2010 елда: 5,310,649
🔻 Минус: -596,980 кеше (-11,3%)
Татарстан: 2,091,000 (+3,9%)
Башкортстан: ~970,000
Чыганак: Росстат — Перепись 2021
🗣 Татар телен белү дәрәҗәсе
Татар телендә сөйләшүчеләр (2021): 3,260,000
2010 елда: 4,280,000
🔻 Минус: -1,020,000 кеше (-23,8%)
Туган телдә сөйләшүчеләр: 4,070,000
Татар телендә сөйләшүчеләр өлеше: ~69%
Даими куллану: ~62%
📊 2002, 2010 һәм 2021 еллардагы халык санын алуларның чагыштырма таблицасы
Индикатор | Төбәк | 2002 | 2010 | 2021 |
Этник татарлар, кешеләр | Татарстан | 2 000 116 | 2 012 571 | 2 091 175 |
Башкортстан | 990 702 | 1 009 295 | 974 533 | |
Россия, гомумән алганда | 5 554 601 | 5 310 649 | 4 713 669 | |
Татар телендә сөйләшүчеләр | Татарстан | ~2 000 000 | ~2 010 000 | ~1 600 000 |
Башкортстан | ~990 000 | ~1 060 000 | ~950 000 | |
Россия, гомумән алганда | ~4 880 000 | ~4 280 718 | ~3 261 000 |
Чыганаклар: Росстат 2002 | Росстат 2010 | Росстат 2021 (нацсостав) | Владение языками 2021
🏫 Татар мәктәпләре һәм укучылары
Татар телендә белем бирүче мәктәпләр (2024): 591
Укучылар: ~82,000
Шуларның татар телендә: ~57,800
Татарстандагы барлыгы мәктәпләр: 1,373
→ Татар мәктәпләре ~43% тәшкил итә
🎓 Татар телендә Бердәм Дәүләт Имтиханы
2025: 34 укучы
2023: 7 укучы
2022: 1 укучы
📚 Татар телендәге китаплар
2022: 307 китап
2021: 257
🔼 Буй: +50
→ Татар теле Россия Федерациясе халыклары телләре арасында 1 нче урында тора
Чыганак: Российская книжная палата — Статистика 2022
🎉 Сабаной
Татарстан тышында (2024): >400
Илләр: 35
Барлыгы (авылларны да кертеп): ≈4 000
⚔️ Украинага каршы җинаятьчел сугыш: катнашу һәм корбаннар
Катнашу:
2022 елдан 2025 елның мартына кадәр: 38 169 кеше
2023 (бәяләү буенча): ~45 000
Хәлак булганнар:
Һәлак булганнар (2025 елның октябре): 6 265 кеше
Шул исәптән тоткыннар: 589
→ Россиядә корбаннар саны буенча 2 нче урын
Чыганаклар: Idel.Реалии — Потери Татарстана; РБК — Минниханов о численности участников СВО
«Өчпочмак индексы»: 2018–2024 елларда бәяләр динамикасы
Индексның методологиясе һәм әһәмияте
«Өчпочмак индексы» билгеле Биг Мак индексы үрнәгендә уйлап табылды: бер үк азык-төлек продуктының (бу очракта — татар халкының традицион камыр ризыгы өчпочмакның) бәясе берничә ел дәвамында күзәтелә, аның кыйммәтләнүен һәм, читләтеп, халыкның сатып алу сәләтен бәяләү өчен.Өчпочмак (татар милли ашы) — бодай оныннан (гадәттә каймак һәм йомырка кушып әзерләнгән чүпрәле камырдан) пешерелгән, ваклап туралган ит, бәрәңге һәм суган салынган кечкенә өчпочмаклы камыр ризыгы. Күпчелек очракта эчлек өчен сыер ите кулланыла (сирәгрәк — үрдәк ите яки ат ите). Өчпочмак татар аш-суының төп продуктларын (он, ит, бәрәңге, суган, йомырка) үз эченә алганлыктан, аның бәясе әлеге ингредиентларга һәм җәмәгать туклануы хезмәтенә киткән чыгымнарны чагылдыра; ә бәяләрнең вакыт узу белән үзгәреше азык-төлек инфляциясенең һәм традицион ризыкның кулланучылар өчен кул җитешлелегенең күрсәткече була ала.
Казанда өчпочмак бәяләренең динамикасы (2018–2024)
Түбәндә Казанда 2018–2024 елларда популяр җирле урыннарда — «Түбәтәй» татар аш-суы челтәре (фастфуд-рестораннар) һәм «Бәхетле» кулинар супермаркетлар челтәрендә — бер өчпочмакның уртача бәясе турында мәгълүмат китерелә. Ретроспектив анализ өчен ачык чыганаклар кулланылды: архивтагы фикерләр, массакүләм мәгълүмат чараларындагы язмалар, рәсми сайтлардагы менюлар һәм Web Archive аша сакланган бит күчермәләре. Бәяләр бер данә өчен Россия сумнарында күрсәтелгән, оешма исеме һәм чыганакка сылтама белән бирелгән. Эчлекнең берничә төре булган очракта, классик — сыер ите белән булган варианты алынды (башкача күрсәтелмәгән булса).
Ел | Түбәтәй бәясе (₽) | Бәхетле бәясе (₽) |
2018 | ~45 | ~53 |
2019 | ~50 | ~55 |
2020 | ~60–70 | ~70 |
2021 | ~80–90 | ~80 |
2022 | ~100 | ~90 |
2023 | 119 | ~95 |
2024 | 129 | ~99–110 |
